🕰️ พุทธจริยา · Timeline

เจ้าชายสิทธัตถะทรงเห็นว่าฆราวาสวิสัยคับแคบ ทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ครองผ้ากาสายะ เสด็จออกผนวช — พระไตรปิฎกบันทึกว่าทรงออกบวช "เมื่อมารดาบิดาไม่ปรารถนา มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้อยู่"

ทรงบรรลุอากิญจัญญายตนฌาน (ฌานที่ ๗) เทียบเท่าอาจารย์อย่างรวดเร็ว อาฬารดาบสถึงกับเชิญให้ปกครองหมู่ศิษย์ร่วมกัน แต่ทรงเห็นว่าธรรมนี้ยังไม่ใช่ทางพ้นทุกข์

ทรงบรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน (ฌานที่ ๘) อันเป็นสมาบัติสูงสุดของยุคนั้น อุทกดาบสยกย่องให้เป็นอาจารย์แทนตน แต่ก็ทรงพิจารณาด้วยเหตุผลเดียวกัน — ยังไม่ถึงความดับทุกข์ จึงเสด็จจากไป

ทรงบำเพ็ญตบะอย่างอุกฤษฏ์ — กลั้นลมหายใจ อดอาหารจนพระวรกายเหลือแต่หนังหุ้มกระดูก โดยมีปัญจวัคคีย์คอยอุปัฏฐาก จนทรงประจักษ์ว่าการทรมานตนไม่ใช่ทาง จึงกลับเสวยพระกระยาหาร ปัญจวัคคีย์ผิดหวังพากันจากไป

ในราตรีวิสาขะ ทรงบรรลุวิชชาสาม ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตลอดสัปดาห์แรกหลังตรัสรู้ ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาททั้งอนุโลมและปฏิโลมตลอดสามยาม แล้วทรงเปล่งอุทานนี้ — หัวใจของเว็บไซต์นี้ทั้งเว็บ

ทรงดำริว่าธรรมที่ตรัสรู้ลึกซึ้งยากที่สัตว์จะรู้ตาม ท้าวสหัมบดีพรหมจึงมาอาราธนาว่า "สัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาน้อยยังมีอยู่" ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ เห็นเวไนยสัตว์ดุจดอกบัวสามเหล่า จึงทรงรับอาราธนา

อาชีวกชื่ออุปกะเห็นพระฉวีวรรณผ่องใส ทูลถามว่าใครเป็นศาสดา ทรงประกาศความเป็นสยัมภู (ผู้ตรัสรู้เอง) อุปกะกล่าวเพียง "พึงเป็นได้หรือ ผู้มีอายุ" สั่นศีรษะแล้วเดินจากไป — ผู้ฟังคนแรกที่ยังไม่พร้อมจะฟัง

ทรงแสดงทางสายกลางที่ไม่ข้องแวะที่สุดสองอย่าง และอริยสัจสี่ แก่ปัญจวัคคีย์ โกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรม ("ยงฺกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพนฺตํ นิโรธธมฺมํ") ทรงเปล่งว่า "อญฺญาสิ วต โภ โกณฺฑญฺโญ" — เกิดพระสงฆ์รูปแรก พระรัตนตรัยครบองค์สาม

ทรงแสดงว่าขันธ์ทั้งห้าเป็นอนัตตา บังคับบัญชาไม่ได้ ควรเห็นด้วยปัญญาว่า "นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา" จิตของปัญจวัคคีย์หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง

ยสกุลบุตรเบื่อหน่ายชีวิตหรูหรา เดินบ่นว่า "ที่นี่วุ่นวายหนอ ที่นี่ขัดข้องหนอ" มาพบพระพุทธองค์ยามใกล้รุ่ง ทรงแสดงอนุปุพพิกถาและอริยสัจ ยสะบรรลุอรหัตตผล บิดามารดาและภรรยาเก่าเป็นอุบาสกอุบาสิกาผู้ถึงไตรสรณคมน์คู่แรก

เมื่อมีพระอรหันตสาวกครบ ๖๐ องค์ ทรงส่งไปประกาศธรรมทีละทาง ไม่ให้ไปทางเดียวกันสององค์ — ปฐมบทแห่งงานเผยแผ่ที่ดำเนินมากว่า ๒,๖๐๐ ปี

ทรงทรมานอุรุเวลกัสสปะผู้บูชาไฟจนยอมละทิฏฐิ แล้วแสดงธรรมแก่อดีตชฎิลบูชาไฟทั้งพันว่า สิ่งทั้งปวง — ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ — กำลัง "ลุกไหม้" ด้วยไฟคือราคะ โทสะ โมหะ ทั้งหมดบรรลุอรหัตตผล

พระเจ้าพิมพิสารพร้อมชาวมคธ ๑๒ นหุตเข้าเฝ้า ทรงแสดงอนุปุพพิกถาและอริยสัจ พระราชาบรรลุโสดาปัตติผล แล้วถวายพระราชอุทยานเวฬุวันเป็นสังฆาราม — จุดเริ่มต้นของ "วัด"

อุปติสสปริพาชกเห็นพระอัสสชิผู้สงบสำรวม จึงถามถึงธรรมของศาสดา พระอัสสชิกล่าวคาถาเพียงบทเดียว อุปติสสะได้ดวงตาเห็นธรรมทันที นำไปบอกโกลิตะสหาย ทั้งสองพาบริวารมาบวช ภายหลังเป็นพระสารีบุตรอัครสาวกเบื้องขวา และพระโมคคัลลานะอัครสาวกเบื้องซ้าย

๗ วันหลังบวช พระโมคคัลลานะนั่งโงกง่วงอยู่ พระพุทธองค์เสด็จมาประทานอุบายแก้ความง่วง ๘ ประการ แล้วทรงสรุปธรรมทั้งพระศาสนาไว้ในประโยคเดียว — ท่านปฏิบัติตามจนบรรลุอรหัตตผลในวันนั้น เป็นอัครสาวกเบื้องซ้ายโดยสมบูรณ์ พุทธพจน์บทเดียวกันนี้ยังตรัสตอบท้าวสักกะ (พระอินทร์) ที่บุพพาราม ว่าภิกษุผู้หลุดพ้นเพราะสิ้นตัณหาเริ่มต้นจากการสดับหลักข้อนี้ (จูฬตัณหาสังขยสูตร) — ท่านพุทธทาสภิกขุยกวลีนี้เป็น "หัวใจพระพุทธศาสนา"

พระอรหันต์ ๑,๒๕๐ องค์ ล้วนเป็นเอหิภิกขุ มาประชุมกันโดยมิได้นัดหมายในวันเพ็ญเดือนมาฆะ ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์ อันเป็นหลักการใหญ่ของพระศาสนา — ที่มาของวันมาฆบูชา

เสด็จนิวัตพระนครโปรดพระประยูรญาติ ราหุลกุมารทูลขอ "ทรัพย์มรดก" ทรงประทานอริยทรัพย์ด้วยการให้บรรพชาเป็นสามเณรรูปแรก ภายหลังทรงสอนราหุลด้วยอุปมาขันน้ำว่า สมณธรรมของผู้กล่าวมุสาทั้งที่รู้ ก็ว่างเปล่าเหมือนน้ำที่เทคว่ำทิ้ง และให้พิจารณาก่อนทำทุกกรรม ดุจส่องกระจก

พระน้านางผู้เลี้ยงดูพระองค์มา ปลงผมห่มกาสายะ เดินเท้าจากกบิลพัสดุ์มาเวสาลีเพื่อทูลขอบวช พระอานนท์ทูลถามว่าสตรีสามารถบรรลุธรรมได้หรือไม่ ทรงยืนยันว่าได้ถึงอรหัตตผล จึงทรงอนุญาตภิกษุณีสงฆ์โดยมีครุธรรม ๘ ประการ

โจรองคุลิมาลผู้ฆ่าคนเก้าร้อยเก้าสิบเก้า วิ่งไล่พระพุทธองค์สุดกำลังแต่ไม่ทัน ตะโกนว่า "หยุดก่อน สมณะ!" ทรงตอบด้วยธรรมอันพลิกชีวิต องคุลิมาลทิ้งดาบขอบวช ภายหลังบรรลุอรหัตตผล — ประจักษ์พยานว่าไม่มีใครสายเกินไปสำหรับธรรม

ชาวกาลามะสับสนเพราะสมณพราหมณ์ต่างสำนักต่างยกตนข่มท่าน ทูลถามว่าจะเชื่อใครดี ทรงประทานหลักเสรีภาพทางปัญญาที่ก้องโลก — อย่าเชื่อเพียงเพราะฟังตามกันมา แต่ให้รู้ด้วยตนว่าธรรมใดเป็นกุศลหรืออกุศล

ทรงจำพรรษาสุดท้ายที่เวฬุวคามและประชวรหนัก พระอานนท์กังวลว่ายังไม่ทรงปรารภสงฆ์ ตรัสว่าตถาคตไม่มี "กำมือของอาจารย์" (อาจริยมุฏฐิ) — ไม่มีธรรมที่ปิดบัง แล้วประทานหลักที่พึ่งอันแท้จริง

ในราตรีจะเสด็จปรินิพพาน สุภัททปริพาชกขอเข้าเฝ้าถามปัญหา พระอานนท์ทัดทานถึงสามครั้ง แต่ทรงอนุญาต ตรัสว่าศาสนาใดไม่มีอริยมรรคมีองค์แปด ศาสนานั้นย่อมว่างจากสมณะผู้รู้จริง สุภัททะบวชและบรรลุอรหัตตผลเป็นปัจฉิมสาวก

ทรงเปิดโอกาสให้ภิกษุถามข้อสงสัยเป็นครั้งสุดท้าย — ทั้งหมดนิ่งเงียบ เพราะไม่มีผู้ใดสงสัยเลย แล้วจึงตรัสพระวาจาสุดท้าย รวมพระธรรมทั้ง ๔๕ พรรษาไว้ในคำเดียว: ความไม่ประมาท จากนั้นทรงเข้าฌานสมาบัติตามลำดับ และเสด็จดับขันธปรินิพพานระหว่างจตุตถฌาน