( อุปาทานขันธ์ ๕ ที่ยังให้เกิดอุปาทานทุกข์อันเร่าร้อนวนเวียนแสนยาวนาน  ก็เกิดในลักษณาการเดียวกันเช่นนี้  ดั่งในองค์ธรรมชรานั่นเอง) 

        โดยย่อ เมื่อ"ความคิดหรือธรรมารมณ์" กระทบ "ใจ" เป็นเหตุปัจจัยให้"มโนวิญญาณ"ย่อมเกิด  การประจวบกันของปัจจัยทั้ง ๓ เรียกผัสสะ  เป็นเหตุปัจจัยให้เกิด"เวทนา"  แล้วเวทนาเป็นเหตุปัจจัยจึงมี"สัญญา"  แล้วสัญญาเป็นเหตุปัจจัยจึงมี"สังขารขันธ์"  และสังขารขันธ์หรืออารมณ์ทางโลกๆนี้นี่เอง ที่เป็นเหตุปัจจัยไปปรุงแต่งจิตให้เกิดสัญเจตนาความคิดอ่านต่างๆให้เกิดการกระทำต่างๆขึ้น รวมทั้งทางใจอันคือความคิด(มโนกรรม) ความคิดหรือมโนกรรมนี้จึงเป็นผลที่เกิดจากสังขารขันธ์นั่นเอง แม้ต้องรับผลที่เกิดขึ้น แต่เมื่ออุเบกขาเสีย ผลที่ได้รับก็ย่อมเสื่อมดับไป ไม่เป็นเหตุก่อให้เกิดการต่อเนื่องสืบต่อไปอีกได้,  "ความคิดมโนกรรม"อันเป็นผลนี้ จึงต่างจาก"ความคิดแรกหรือธรรมารมณ์"ที่ทำหน้าที่เป็นเหตุร่วมกับขันธ์ ๕ จึงต้องดำเนินไปตามกระบวนธรรมของชีวิต จนเกิดผล จึงดับไม่ได้โดยตรง  คือจะหยุดธรรมารมณ์หยุดคิดหยุดนึกทุกๆความคิดไม่ได้่ั้นั่นเอง  อีกทั้งธรรมารมณ์ก็จำเป็นในการดำเนินชีวิตอีกด้วย

        ทั้ง รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส เมื่อเกิดการผัสสะ ก็เกิดผลเป็นสังขารขันธ์คืออารมณ์ต่างๆ แล้วยังให้เกิดมโนกรรมความคิดนึกขึ้นได้เฉกเช่นกัน  แล้วก็วนเวียนเป็นวงจรดั่งแสดงข้างต้นนี้ได้เช่นกัน

        เมื่อความคิดแรกเป็นเหตุ จึงต้องดำเนินไปตามเหตุปัจจัยจนเกิดผล  คือจนเกิดสังขารขันธ์เช่นความคิดอันเป็นผล  ความคิดนี้จึงย่อมต้องเกิดขึ้นเช่นนี้เองแม้เป็นโทสะ ทุกข์ ฯ. แม้ห้ามไม่ได้ แต่สามารถอุเบกขา ปล่อยวางได้  แล้วสังขารขันธ์ทุกข์ที่เกิดมานั้นย่อมเสื่อมดับด้วยอำนาจธรรมนิยาม ไม่อาจเกิดทุกข์สืบเนื่องต่อไปอีกได้ ทั้งจากเวทนาขันธ์และสังขารขันธ์ เพราะเหตุก่อได้ดับไปแล้ว

สารบัญ