[๖๖๓] ...................................

  [๖๘๔] ธรรมเป็นอดีต เป็นไฉน?

             ธรรม(สิ่ง)เหล่าใด ล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว อัสดงคตแล้ว

ถึงความดับสูญแล้ว  เกิดขึ้นแล้วปราศไป ล่วงไป

สงเคราะห์ด้วยส่วนที่ล่วงไปแล้ว คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ  สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นอดีต.

             ธรรมเป็นอนาคต เป็นไฉน?

             ธรรมเหล่าใด ยังไม่เกิดแล้ว ยังไม่เป็นแล้ว ยังไม่เกิดพร้อมแล้ว ยังไม่บังเกิดแล้ว ยังไม่บังเกิดเฉพาะแล้ว ยังไม่ปรากฏแล้ว

ยังไม่เกิดขึ้นแล้ว ยังไม่เกิดขึ้นพร้อมแล้ว ยังไม่ตั้งขึ้นแล้ว ยังไม่ตั้งขึ้นพร้อมแล้ว ยังไม่มาถึง

สงเคราะห์ด้วยส่วนที่ยังไม่มาถึง คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ  สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นอนาคต.

             ธรรมเป็นปัจจุบัน เป็นไฉน?

             ธรรมเหล่าใด ซึ่งเกิดแล้ว เป็นแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏแล้ว

เกิดขึ้นแล้ว เกิดขึ้นพร้อมแล้ว ตั้งขึ้นแล้ว ตั้งขึ้นพร้อมแล้ว เกิดขึ้นเฉพาะแล้ว

สงเคราะห์ด้วยส่วนที่เกิดขึ้นเฉพาะแล้ว คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ  สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นปัจจุบัน.

             [๖๘๕] ธรรมมีอารมณ์เป็นอดีต เป็นไฉน?

             ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใด ปรารภอดีตธรรมเกิดขึ้น  สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีอารมณ์เป็นอดีต.

             ธรรมมีอารมณ์เป็นอนาคต เป็นไฉน?

             ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใด ปรารภอนาคตธรรมเกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีอารมณ์เป็นอนาคต.

             ธรรมมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นไฉน?

             ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใด ปรารภปัจจุบันธรรมเกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน.

             [๖๘๖] ธรรมเป็นภายใน เป็นไฉน?

             ธรรมเหล่าใด เป็นภายใน เป็นเฉพาะตน เกิดแก่ตน เป็นของเฉพาะแต่ละบุคคล

เป็นอุปาทินนะ ของสัตว์นั้นๆ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ  สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า ธรรมเป็นภายใน.

             ธรรมเป็นภายนอก เป็นไฉน?

             ธรรมเหล่าใด เป็นภายใน เป็นเฉพาะตน เกิดแก่ตน เป็นของเฉพาะแต่ละบุคคล

เป็นอุปาทินนะ ของสัตว์อื่น ของบุคคลอื่นนั้นๆ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ  สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นภายนอก.

             ธรรมเป็นภายในและเป็นภายนอก เป็นไฉน?

             ธรรมทั้ง ๒ ประเภทนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นภายในและเป็นภายนอก.

             [๖๘๗] ธรรมมีอารมณ์เป็นภายใน เป็นไฉน?

             ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใด ปรารภธรรมเป็นภายในเกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีอารมณ์เป็นภายใน.

             ธรรมมีอารมณ์เป็นภายนอก เป็นไฉน?

             ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใด ปรารภธรรมเป็นภายนอกเกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า ธรรมมีอารมณ์เป็นภายนอก.

             ธรรมมีอารมณ์เป็นภายในและเป็นภายนอก เป็นไฉน?

             ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใด ปรารภธรรมเป็นภายใน ธรรมเป็นภายนอกเกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีอารมณ์เป็นภายในและเป็นภายนอก.

             [๖๘๘] ธรรมที่เห็นได้ และกระทบได้ เป็นไฉน?

             รูปายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมที่เห็นได้และกระทบได้.

             ธรรมที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ เป็นไฉน?

             จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ  สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้.

             ธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ เป็นไฉน?

             เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์,

             รูปที่เห็นไม่ได้ กระทบไม่ได้

             ซึ่งนับเนื่องในธัมมายตนะ และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้.