รวบรวมธรรมะ ที่เกี่ยวเนื่องสัมพันธ์กับทุกข์แบบต่างๆที่เกิดขึ้น  เพื่อใช้ในการแก้ไขเป็นเบื้องต้น หรือเมื่อถูกทุกข์จรมารุมเร้าอย่างรุนแรง  แต่พึงระลึกเข้าใจด้วยว่า การดับทุกข์อุปาทานอันเร่าร้อนเผาลนอย่างแท้จริงนั้น พึงเกิดขึ้นแต่การเจริญวิปัสสนาหรือปัญญาให้เห็นความจริงเป็นองค์สำคัญ

จิตหดหู่  ท้อแท้  จิตซึมเซา

๑. การเจริญโพชฌงค์เฉพาะกาล ในการแก้ไขจิตหดหู่  

๒. ภิกขณีสูตร การใช้สติปัฏฐาน ๔ ในการแก้ไขจิตหดหู่  

๓. การโยนิโสมนสิการ กล่าวคือ จิตมีเครื่องอยู่ คือ มีธรรมเป็นเครื่องอยู่เครื่องพิจารณา จิตจึงไม่สอดส่ายออกไปปรุงแต่งหรือไปยึดเวทนาให้เกิด จิตหดหู่   เพราะการอโยนิโสมนนสิการ ที่หมายถึง การทำในใจโดยไม่แยบคาย, การไม่ใช้ปัญญาพิจารณา, ความไม่รู้จักคิด, การปล่อยให้อวิชชาตัณหาครอบงำ, เกิดขึ้น ย่อมทำให้นิวรณ์ ๕ อันครอบคลุมถึง ถีนมิทธะ จิตหดหู่ จิตซึมเซา ที่ไม่เกิด ก็เกิดขึ้น  ที่เกิดแล้วก็เจริญงอกงามขึ้น  ดังพระสูตร  

๔. สมาธิ เนื่องจากสมาธิเป็นธรรมที่เป็นปฏิปักษ์กับนิวรณ์ ๕ โดยธรรม อันครอบคลุมถึงถีนะมิทธะ อันคือ จิตหดหู่ จิตซึมเซา

        แต่พึงระลึกเข้าใจด้วยว่า เป็นเพียง วิกขัมภนวิมุตติ ที่ต้องอย่าติดเพลิน(นันทิ)จากความสงบสบายที่พึงเกิดขึ้น  จึงใช้เป็นเพียงเพื่อแก้ไขเป็นครั้งคราว หรือใช้เพื่อเป็นเครื่องหนุนการเจริญวิปัสสนาเท่านั้น  

        อนึ่งพึงทำความเข้าใจด้วยว่า การการติดเพลินหรือติดสุขในฌานสมาธิ ก็เป็นสาเหตุอันสำคัญยิ่งหนึ่งที่ทำให้เกิดจิตหดหู่ ซึมเซา เมื่อจิตไม่สามารถประคองจิตเป็นสมาธิหรือฌาน กล่าวคือ เมื่อทุกข์จรมากระทบเร้ารุนแรงจนหวั่นไหวเคลื่อนออกจากสมาธิ ในกรณีเช่นนี้ก็ไม่ควรใช้ฌานสมาธิเป็นเครื่องแก้ไข

ความเร่าร้อนอันเกิดแต่ กาย เป็นเหตุ

๑. ภิกขณีสูตร การใช้สติปัฏฐาน ๔ ในการแก้ไข  

จิตฟุ้งซ่าน หรือ จิตปรุงแต่ง ไม่หยุดหย่อน

๑. อุเบกขา

๒. ภิกขุณีสูตร การใช้สติปัฏฐาน ๔ ในการแก้ไข  

๓. การเจริญโพชฌงค์เฉพาะกาล เพื่อแก้ไขจิตฟุ้งซ่าน  

๔. สมาธิ เนื่องจากสมาธิเป็นธรรมที่เป็นปฏิปักษ์กับนิวรณ์ ๕ โดยธรรม อันครอบคลุมถึงอุทธัจจะ อันคือ จิตฟุ้งซ่าน แต่พึงระลึกเข้าใจด้วยว่า เป็นเพียง วิกขัมภนวิมุตติ ที่ต้องอย่าติดเพลิน(นันทิ)จากความสงบสบายที่พึงเกิดขึ้น  จึงใช้เป็นเพียงเพื่อแก้ไขเป็นครั้งคราว หรือใช้เพื่อเป็นเครื่องหนุนการเจริญวิปัสสนาเท่านั้น  

จิตมีโทสะ เคียดแค้น พยาบาท

๑. เจริญพรหมวิหาร ๔

๒. แผ่เมตตา  

ติดสุข จิตส่งใน จิตแช่นิ่งหรือซึมเซาอยู่ภายใน

๑. จิตส่งใน   แสดงอาการของ จิตส่งใน คืออะไร ทำไมจึงให้โทษ

๒. ติดสุข ในฌานสมาธิ   แสดงอาการของติดสุข และโทษทุกข์ภัย  พร้อมวิธีแก้ไข

๓. ฌานสมาธิ   ทำความเข้าใจในฌานสมาธิให้ถูกต้อง เพื่อให้ปฏิบัติอย่างถูกต้องแนวทาง เพื่อไม่ให้เกิดการติดเพลิน  อันจักเป็นทุกข์โทษภัย