ขณิกสมาธิ
หรือ วิปัสสนาสมาธิ (บางคัมภีร์จัดอยู่ระหว่างขณิกสมาธิและอุปจารสมาธิ) นั้นก็คือ สมาธิขั้นต้นที่นำไปใช้ในการเจริญวิปัสสนานั่นเอง
และสามารถมีความประณีตขึ้นไปเป็นลำดับเพราะการวิปัสสนาได้ หมายความว่า
เมื่อปฏิบัติอย่างถูกต้อง ใช้ขณิกสมาธิไปในการพิจารณาธรรมได้อย่างแนบแน่น
กล่าวคือเอาธรรมเป็นอารมณ์หรือวิตก จิตก็จะประณีตเลื่อนไหลไปสู่ฌานสมาธิที่ละเอียดประณีตขึ้นไปเป็นลำดับได้เอง อันมีข้อดีคือไม่ก่อให้เกิดมิจฉาฌานสมาธิชนิดไปติดเพลินหรือนันทิในองค์ฌานสมาธิต่างๆอันยังให้เกิดวิปัสสนูปกิเลสอีกด้วย
ฌานสมาธิที่ประณีตละเอียดขึ้นไปเป็นลำดับจากการใช้ขณิกสมาธิในการเจริญวิปัสสนา
หรือจากการปฏิบัติฌานสมาธิโดยตรงนั้น เป็นกำลังของจิตหรือการพักผ่อน
ซึ่งไม่สามารถ
ใช้ไปในการเจริญวิปัสสนาเนื่องอยู่ในสติไม่บริบูรณ์อยู่ในภาวะเคลิบเคลิ้มของนิมิตและภวังคจิตต่างๆ
จึงย่อมไม่สามารถใช้ปัญญาได้อย่างเต็มที่ในการพิจารณาธรรมอันละเอียดอ่อน เป็นเพียงผลพลอยได้อันดีงาม
แต่จักก่อโทษรุนแรงแก่ผู้ไม่รู้ตามความเป็นจริงได้(อวิชชา)เมื่อไปยึดไปอยากจนติดเพลิน(นันทิ)
สารบัญ