ขณิกสมาธิ หรือ วิปัสสนาสมาธิ (บางคัมภีร์จัดอยู่ระหว่างขณิกสมาธิและอุปจารสมาธิ) นั้นก็คือ  สมาธิขั้นต้นที่นำไปใช้ในการเจริญวิปัสสนานั่นเอง  และสามารถมีความประณีตขึ้นไปเป็นลำดับเพราะการวิปัสสนาได้ หมายความว่า เมื่อปฏิบัติอย่างถูกต้อง ใช้ขณิกสมาธิไปในการพิจารณาธรรมได้อย่างแนบแน่น กล่าวคือเอาธรรมเป็นอารมณ์หรือวิตก จิตก็จะประณีตเลื่อนไหลไปสู่ฌานสมาธิที่ละเอียดประณีตขึ้นไปเป็นลำดับได้เอง   อันมีข้อดีคือไม่ก่อให้เกิดมิจฉาฌานสมาธิชนิดไปติดเพลินหรือนันทิในองค์ฌานสมาธิต่างๆอันยังให้เกิดวิปัสสนูปกิเลสอีกด้วย

    ฌานสมาธิที่ประณีตละเอียดขึ้นไปเป็นลำดับจากการใช้ขณิกสมาธิในการเจริญวิปัสสนา หรือจากการปฏิบัติฌานสมาธิโดยตรงนั้น  เป็นกำลังของจิตหรือการพักผ่อน   ซึ่งไม่สามารถ ใช้ไปในการเจริญวิปัสสนาเนื่องอยู่ในสติไม่บริบูรณ์อยู่ในภาวะเคลิบเคลิ้มของนิมิตและภวังคจิตต่างๆ จึงย่อมไม่สามารถใช้ปัญญาได้อย่างเต็มที่ในการพิจารณาธรรมอันละเอียดอ่อน   เป็นเพียงผลพลอยได้อันดีงาม   แต่จักก่อโทษรุนแรงแก่ผู้ไม่รู้ตามความเป็นจริงได้(อวิชชา)เมื่อไปยึดไปอยากจนติดเพลิน(นันทิ)

 

 

 สารบัญ